Ежелгі және орта ғасыр Қазақстан мен шекаралас елдер тарихы бөлімі / Отдел древней и средневековой истории Казахстана
Отдел был создан в 1952 г. Основным направлением научных работ сотрудников Отдела стало исследование древней и средневековой истории казахского народа и государственных объединений на территории Казахстана. В 50-е годы сотрудники Отдела принимали участие в подготовке и издании первого тома двухтомной «Истории Казахской ССР». Со временем Отдел слился с Отделом дореволюционной истории Казахстана (вплоть до 1973 г.).
В ноябре 1973 г. был вновь образован Отдел древней и средневековой истории Казахстана, укомплектованный сотрудниками, имеющими специальное востоковедческое образование. Заведующим отделом стал Б.Е. Кумеков. Костяк отдела составили А. Сабырханов, Ю. А. Зуев, К.А. Пищулина, Н.Н. Мингулов, Т.И. Султанов, К.Ш. Хафизова. Сотрудники отдела в 70-е годы осуществили подготовку и издание I и II томов 5-томной «Истории Казахской ССР», где были обобщены основные результаты исследовании по древней и средневековой истории Казахстана. В отличий от предыдущих изданий Эти обобщающие труды выгодно отличались от предшествующих тем, что имели под собой прочную источниковедческую базу.
После обретения Казахстаном государственной независимости в Отделе акцент был сделан на изучение проблем истории казахской государственности в средние века. Разработка темы совпала с подготовкой и изданием I и II томов новой 5-томной «Истории Казахстана».
В разные годы Отдел возглавляли Б. Кумеков, К. Пищулина, З. Кинаятулы, Н. Атыгаев. В данное время заведует отделом к.и.н, ВНС К. Ускенбай. В отделе работают д.и.н., ГНС З.Қинаятұлы, д.ф.н., ГНС А.Н. Гаркавец, к.и.н., ВНС Н.А. Атыгаев, СНС А.Даулетхан, МНС А.Д. Арепова, ст. лаб. А.К. Нурманова.
За последие 2 года сотрудниками отдела были подгатовлены к изданию – 5 монографии, опубликованы статьи – 25, участвовали в разных научно-теоретических и научно-практических конференциях, симпозиумах, научных семинарах и круглых столах – 14. Установлены зарубежные контакты с исследовательскими центрами Центральной Азии и учеными Индии, Китая, Монголии, России, Узбекистана, Киргизстана и др.
В настоящие время сотрудники Отдела работают над подготовкой двух книг 3-тома 10 томной «Истории Казахстана» - Казахстан в эпоху монгольских улусов», «Казахское ханство». Также в Отделе разрабатываются по грантовым проектам две темы: «Развитие казахской государственности: эпоха монгольской улусной системы (начало XIII – конец XV в.)», «Казахи и казахская государственность позднего средневековья в источниках Сефевидского круга».
Бөлім 1952 жылы құрылды. Бөлім қызметкерлерінің негізгі ғылыми жұмысының бағыты Ежелгі және орта ғасырдағы қазақ халқының тарихы және Қазақстан аумағындағы мемлекеттік бірлестіктерді зерттеу болды. 50-ші жылдары бөлім қызметкерлері екі томдық «Қазақ КСР-і тарихының» бірінші томын дайындау мен баспадан шығаруға қатысты. Кейіннен бөлім (1973 ж. дейін) «Революцияға дейінгі Қазақстан тарихы» бөлімімен біріктірілді.
1973 жылдың қараша айында Ежелгі және ортағасырлар тарихы бөлімі қайта құрылды және арнайы шығыстанушы білімі бар қызметкерлермен жасақталды. Б.Е. Көмеков бөлім меңгерушілігіне тағайындалды. Бөлімнің негізін А.Сабырханов, Ю.А. Зуев, К.А. Пищулина, Н.Н. Мингулов, Т.И. Сұлтанов, К.Ш. Хафизовалар құрады. 70-жылдары бөлім қызметкерлері 5 томдық «Қазақ КСР-і тарихының» І-ІІ томдарын дайындау мен баспадан шығаруды жүзеге асырды, еңбектерде ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихын зерттеудің негізгі нәтижелері көрініс тапты. Алдыңғы басылыммен салыстыра қарағандағы бұл еңбектің өзгешелігі – деректік негізінің мол болғандығында.
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бөлімде орта ғасырлардағы қазақ мемлекеттілігінің тарихы мәселелерін зерттеуге баса назар аударылды. Тақырыпты одан ары дамыту жаңа 5 томдық «Қазақстан тарихының» І-ІІ томын дайындау мен баспадан шығарумен сәйкес келді.
Әр жылдары бөлімде Б.Көмеков, К.Пищулина, З.Қинаятұлы, Н.Атығаев, Ә.Шашаев меңгерушілік етті. Қазіргі кезде (2012 ж. наурыз айынан бастап) бөлімді ЖҒҚ, т.ғ.к. Қ.З. Өскенбай басқарады. Бөлімде қызмет ететіндер: т.ғ.д., БҒҚ З.Қинаятұлы, ф.ғ.д., БҒҚ А.Н. Гаркавец, т.ғ.к., ЖҒҚ Ә.Қ. Шашаев, т.ғ.қ. ЖҒҚ Н.Ә. Атығаев, т.ғ.к., Ә.Дәулетхан, КҒҚ А.Д. Арепова, аға лаборант А.Қ. Нұрманова.
Соңғы екі жылда бөлім қызметкерлері баспаға – 5 монография, 25 мақала жариялады, 14 әр-түрлі ғылыми-теориялық және ғылыми-практикалық конференцияларға, симпозиумдарға, ғылыми семинарларға және дөңгелек үстелдерге қатысты. Орталық Азия мен Үнді, Қытай, Монғолия, Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және т.б. шет елдердің зерттеу орталықтарымен ғылыми байланыс орнатылды.
Қазіргі кезде бөлім қызметкерлері 10 томдық «Қазақстан тарихының» 3-томының: «Қазақстан моңғол ұлыстары дәуірінде» және «Қазақ хандығы» деп аталатын екі кітабын дайындау үстінде. Сонымен қатар бөлім қызметкерлері гранттық жоба бойынша «Қазақ мемлекеттілігінің дамуы: моңғол ұлыстық жүйесі дәуірінде (ХІІІ ғ. басы – ХV ғ. соңы); «Кейінгі ортағасырлардағы қазақтар және қазақ мемлекеттілігі Сефевидтік деректерде» атты екі тақырыпты зерттеумен айналысуда.